สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข

National Institute of Health of Thailand

วันที่ :2015-09-03

1. ชื่อการทดสอบ

        การตรวจหาเชื้อแบคทีเรียก่อโรคในระบบทางเดินอาหาร ด้วยเทคนิคการเพาะเลี้ยงเชื้อ

2. ข้อบ่งชี้ของการตรวจ

       สำหรับการตรวจหาเชื้อแบคทีเรียสาเหตุก่อโรคอุจจาระร่วง เช่น  Salmonella spp, Shigella spp., Vibrio spp., Aeromonas spp., Plesiomonas shigelloides, Staphylococcus aureus, Bacillus cerues, E.coli.,  E.tarda  จากตัวอย่างอุจจาระ rectal swab อาเจียน อาหาร น้ำ swab จาก มือ อุปกรณ์ประกอบอาหาร อุปกรณ์การผลิต ภาชนะใส่อาหาร และพื้นที่การผลิต เพื่อประกอบการรักษา และการสอบสวนโรค

3. การส่งตรวจและการรายงานผล

วิธีวิเคราะห์

สิ่งส่งตรวจ

ปริมาณ

การนำส่ง

ค่าตรวจ
(บาท/ตัวอย่าง)

ระยะเวลา(วันทำการ)

การรายงานผล

การเพาะเชื้อการทดสอบทางชีวเคมีและการทดสอบทางน้ำเหลืองวิทยา

1. อุจจาระ

≥ 2 กรัม

บรรจุในกระป๋องหรือขวดที่แห้งและผ่านการฆ่าเชื้อแล้ว ส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน 12 ชั่วโมง ที่อุณหภูมิไม่เกิน 4 องศาเซลเซียส

500

กรณีปกติทั่วไป 12 กรณีเกิดโรคระบาดฉุกเฉิน 5-7

รายงานชื่อเชื้อก่อโรค พร้อมทั้งผลการทดสอบความไวของเชื้อต่อสารจุลชีพตามมาตรฐาน  CLSI

2. Rectal swab

1-2 ไม้ swab

บรรจุในขวดที่บรรจุอาหาร Cary-blair medium ส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน 24 ชั่วโมง ที่อุณหภูมิห้อง

3. อาหาร

≥ 100 กรัม

บรรจุในขวดปราศจากเชื้อหรือถุงพลาสติกที่แห้งและผ่านการฆ่าเชื้อ ส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน  4-6 ชั่วโมงที่อุณหภูมิไม่เกิน  10 องศาเซลเซียส

 

4. Swab จาก

  1. มือ
  2. อุปกรณ์ประกอบอาหาร
  3. อุปกรณ์การผลิต
  4. ภาชนะใส่อาหารและพื้นที่การผลิต

1-5 ไม้ swab

บรรจุในขวดที่บรรจุอาหาร Cary-blair medium ส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน 24 ชั่วโมง ที่อุณหภูมิห้อง

 

การเพาะเชื้อการทดสอบทางชีวเคมีและการทดสอบทางน้ำเหลืองวิทยา

5.น้ำ

≥ 500 มิลลิลิตร

บรรจุในขวดปราศจากเชื้อหรือถุงพลาสติกที่แห้งและผ่านการฆ่าเชื้อ ส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน  4-6 ชั่วโมงที่อุณหภูมิไม่เกิน  10 องศาเซลเซียส

500

กรณีปกติทั่วไป 12 กรณีเกิดโรคระบาดฉุกเฉิน 5-7

รายงานชื่อเชื้อก่อโรค พร้อมทั้งผลการทดสอบความไวของเชื้อต่อสารจุลชีพตามมาตรฐาน  CLSI

4. สิ่งรบกวนต่อการวิเคราะห์

        1.การเก็บตัวอย่างจากผู้ป่วยที่ได้รับยาปฏิชีวนะแล้ว      
        2. การเก็บตัวอย่างใส่อาหารนำส่งไม่ถูกต้อง

5. ข้อแนะนำการเก็บตัวอย่าง

       5.1 อุจจาระ สามารถเก็บเป็น stool swab ได้ โดยใช้ไม้พันสำลีที่ปราศจากเชื้อ ป้ายอุจจาระที่ถ่ายใหม่ ๆ ใส่ลงในขวดที่บรรจุอาหาร cary-blair medium ให้ลึกถึงก้นขวด หักไม้ส่วนเกินปากขวดทิ้ง แล้วปิดขวด
       5.2 rectal swab การเก็บวิธีนี้เหมาะสมสำหรับเด็ก ผู้ที่พักฟื้นไม่มีอาการอุจจาระร่วงและผู้สัมผัสในรายที่ไม่ได้ถ่ายเป็นน้ำ ใช้ไม้ swab ปราศจากเชื้อจุ่มใน cary-blair บิดให้หมาดสอดเข้าไปในทวารหนักให้ลึกประมาณ 2-4 ซม. แล้วหมุนเบา ๆ ให้ swab สัมผัสผนังของเยื่อบุทวารหนักมากที่สุด ควรมีอุจจาระติดอยู่ที่ไม้ swab ใส่ลงไปในขวด cary-blair ให้ลึกถึงก้นขวด หักไม้ส่วนเกินปากขวดทิ้ง แล้วปิดขวด
       5.3 อาหารตักอาหารด้วยอุปกรณ์ที่สะอาดใส่ขวด หรือถุงพลาสติกที่เตรียมไว้ ในปริมาณที่ไม่น้อยกว่า 100 กรัม พลิกปากถุงกลับ รัดด้วยหนังยางให้แน่น ปิดฉลากลงบนถุงให้เรียบร้อยนำถุงตัวอย่างนี้บรรจุในถุงพลาสติกอีกใบหนึ่ง รัดปากถุงด้วยหนังยางให้แน่นอีกครั้ง เก็บตัวอย่างในกล่องโฟม หรือกระติกที่มีน้ำแข็ง หรือ ice pack
       5.4 Swab
              - จากมือ โดยการนำไม้พันสำลีจุ่มใน cary-blair พอหมาด ป้ายนิ้วมือผู้ผลิตอาหารทุกนิ้วจากปลายนิ้วถึงข้อที่ 2 ของนิ้ว ยกเว้นนิ้วหัวแม่ มือให้ป้ายจากปลายนิ้วถึงข้อที่ 1 ใส่ไม้ swab ลงในขวดที่บรรจุอาหาร cary-blair ให้ลึกถึงก้นขวด โดยหักไม้ส่วนเกินปากขวดทิ้ง แล้วปิดขวด
              - อุปกรณ์ประกอบอาหาร อุปกรณ์การผลิต ภาชนะใส่อาหาร และพื้นที่การผลิต นำไม้พันสำลีที่จุ่มใน cary-blair พอหมาด ป้ายผิวภาชนะที่สัมผัสอาหาร เนื้อที่ประมาณ 4 ตารางนิ้ว หมุนไม้ให้ทั่ว ป้ายซ้ำ 3 ครั้ง ควรป้ายภาชนะเดียวกัน 5 ชิ้น ต่อ 1 ตัวอย่าง ใส่ไม้ swab ลงในขวดที่บรรจุอาหาร cary-blair medium ให้ลึกถึงก้นขวด โดยหักไม้ส่วนเกินปากขวดทิ้ง แล้วปิดขวด
       5.5 น้ำ
              - น้ำจากก๊อก ให้ทำความสะอาดก๊อกน้ำเพื่อให้ปราศจากเชื้อปล่อยน้ำไหลทิ้งไปอย่างน้อย 2 นาที จึงเก็บตัวอย่างเปิดจุกขวดที่จะเก็บและถือขวดตรงบริเวณใกล้ก้นขวดยกขึ้น รองน้ำจากก๊อก(โดยไม่ต้องกรองน้ำทิ้งก่อน) ในขณะที่รองน้ำต้องระวังไม่ให้จุกขวดไปสัมผัสกับสิ่งใดที่อาจจะทำให้เกิดการปนเปื้อนลงไปในตัวอย่าง เก็บตัวอย่างน้ำโดยให้เหลือช่องว่างไว้เล็กน้อยแล้วรีบปิดจุกขวดทันที
              - น้ำจากบ่อหรือแหล่งน้ำเก็บตัวอย่างโดยตรงจากบ่อ โดยใช้ขวดแก้วหรือพลาสติกที่มีฝาปิด จุ่มขวดลงไปใต้ผิวน้ำประมาณ 5-10 เซนติเมตร ให้ขวดตั้งตรง เปิดฝาขวดและนำขึ้นจากน้ำ
              - น้ำแข็ง บรรจุในถุงใหม่ที่สะอาดปิดถุงมิดชิดกรณีที่เป็นน้ำแข็งบรรจุสำเร็จให้บรรจุอีกชั้นด้วยถุงเย็นใหม่ที่สะอาดปิดถุงสนิท (ควรรักษาสภาพการเป็นก้อนแข็งจนถึงห้องปฏิบัติการ)
              - น้ำบริโภคบรรจุขวด หรือ เครื่องดื่มบรรจุขวดให้เก็บตัวอย่างโดยการสุ่มเก็บตัวอย่างที่ผลิตในรุ่นเดียวกันหรือ วัน เดือน ปี ที่ผลิตเหมือนกัน

6. ข้อควรระวัง

      6.1 การนำส่งตัวอย่างจะต้องมีฉลากกำกับทุกตัวอย่างและแนบเอกสารระบุรายละเอียดของตัวอย่าง เช่น ชื่อและนามสกุล ของเจ้าของตัวอย่าง สถานที่เก็บ ชื่อชนิดตัวอย่าง เช่น อุจจาระ rectal swab, swab จากมือ ข้าวมันไก่ แกงเลียง น้ำดื่ม น้ำใช้ น้ำบ่อ วันที่ และเวลาที่เก็บ หน่วยงานที่นำส่ง ชื่อผู้เก็บ
      6.2 สำหรับการส่งตรวจหาเชื้อก่อโรคอุจจาระร่วงอย่างแรง (Vibrio cholerae O1& O139) ซึ่งจำเป็นต้องทราบผลด่วน แนะนำให้เก็บ stool swab, rectal swab หรือ swab จากมือ จากอุปกรณ์ประกอบอาหาร อุปกรณ์การผลิต ภาชนะใส่อาหาร และพื้นที่การผลิต ใส่ในหลอด alkaline peptone water โดยตรง ส่งถึงห้องฏิบัติการภายใน 8 ชั่วโมง
      6.3 ไม่ควรเก็บอุจจาระที่แห้งหรือถ่ายมาหลายวันเพราะโอกาสที่เชื้อตายมีมาก ทำให้ตรวจไม่พบ
      6.4 Rectal swab ที่ไม่มีอุจจาระปนเปื้อนหรือมีอุจจาระปนเปื้อนน้อยหรือเก็บในขวด/หลอด ที่มีอาหาร Cary-Blair แห้ง ทำให้ไม่สามารถตรวจพบเชื้อก่อโรคได้
      6.5 ควรระวังไม่ให้หลอดนำส่งตัวอย่างแตก มีราขึ้น หรือฉลากที่ติดข้างขวดระบุรายละเอียดของผู้ป่วยไม่ชัดเจนขาดหรือไม่มีฉลาก
      6.6 ไม่ควรเก็บตัวอย่างจากกระโถนหรือภาชนะที่ใส่อุจจาระเพราะอาจปนเปื้อนอุจจาระของผู้อื่นที่ใช้มาก่อนทำให้ได้ผลบวกลวง หรือเชื้อตายเพราะน้ำยาฆ่าเชื้อที่ใช้ล้าง ทำให้ได้ผลลบลวงได้
      6.7 ไม่ควรใช้ปากกาเคมีเขียนที่ภาชนะเก็บตัวอย่างเพราะเมื่อขวดหรือถุงตัวอย่างถูกน้ำอาจลบเลือนทำให้ไม่สามารถอ่านข้อความได้
      6.8 กรณีสอบสวนโรคที่ต้องเก็บตัวอย่างอาหารอาจเหลือปริมาณน้อยกว่า 100 กรัม ก็ให้เก็บตัวอย่างเท่าที่สามารถจะเก็บได้ และควรระบุในใบนำส่งตัวอย่างด้วย
      6.9 หนังสือนำส่งตัวอย่างต้องควรแยกออกจากตัวอย่าง ไม่ควรนำใส่รวมกับถุงตัวอย่างเนื่องจากเอกสารจะสกปรกและเปียกน้ำ ทำให้ข้อความเลอะเลือนและฉีกขาดได้ง่าย

7. วันและเวลาที่ทำการตรวจวิเคราะห์

       วันทำการจันทร์ – ศุกร์ เวลา 08.30 – 16.30 น. ยกเว้นกรณีเกิดโรคระบาด เหตุฉุกเฉิน สามารถส่งตรวจนอกเวลาได้

8. ระยะเวลาที่สามารถขอตรวจเพิ่มได้     

        ไม่มี ต้องส่งตัวอย่างมาตรวจใหม่

9. เอกสารอ้างอิง

        9.1 Miller J.M., and Holmes H.T. Specimen collection, transport, and storage In : Murray. R.P., Baron J.E, Pfaller A.M, Tenover  C.F, and Yolken H.R. Eds. Manual of clinical microbiology. 6th ed. ASM Press Washington D.C. 1995 : 19-22.
        9.2 Sonnenwirth AC. Collection and culture of specimens and guides for bacterial identification. In : Sonnenwirth AC and Jarett L. Eds. Gradwohl’s clinical laboratory methods and diagnosis. vol.2, 8th ed. The C.V. Mosby Company, USA, 1980 : 1554-1560.
        9.3 World Health Organization. Guideline for cholera control. Revised 1993 : 50-55.
        9.4 Murray  P.P.  Specimen collection and transport. In: Pocket guide to Clinical Microbiology. 2nd.  ASM Press. Washington D.C. 1996. p. 82-131.  359 pp.

10. เกณฑ์การปฏิเสธตัวอย่าง

        10.1 ปริมาณตัวอย่างน้อยเกินไป
        10.2 สภาพตัวอย่างไม่เหมาะสมสำหรับการตรวจ