สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์สาธารณสุข

National Institute of Health of Thailand

การเตือนภัยล่วงหน้าโรคไข้เลือดออกในประเทศไทย จากปัจจัยกีฏวิทยา ระบาดวิทยา และอุตุนิยมวิทยา ด้วยสถิติขั้นสูงและระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ ปี 2564

วันที่ :2021-07-06

 


      โรคไข้เลือดออกยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขของประเทศไทยและทั่วโลก ปัจจุบันยังคงเน้นการควบคุมยุงลายซึ่งเป็นพาหะโดยการกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ การปรับสภาพสิ่งแวดล้อม การบังคับใช้กฎหมาย การให้ความรู้ และการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในการควบคุม และการใช้สารเคมีกำจัดแมลง แต่โรคไข้เลือดออกก็ยังคงเป็นปัญหาด้านสาธารณสุข ปัจจุบันมีการหาแบบจำลองเพื่อการคาดการณ์การระบาดโรคล่วงหน้าเพื่อการเตือนภัยโรคไข้เลือดออก งานวิจัยนี้จึงนำองค์ความรู้ และข้อมูลปัจจัยที่สำคัญที่ก่อให้เกิดโรค มาใช้ในการเตือนภัยสำหรับการคาดการณ์การระบาดโรคไข้เลือดออกระดับจังหวัด สำหรับใช้งานในแต่ละภาคของประเทศไทย เพื่อนำไปประยุกต์ใช้สำหรับการเตือนภัยและวางแผนการควบคุมล่วงหน้าโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพ
 

 

 

วิธีการ

การวิเคราะห์หาแบบจำลอง

      ในแต่ละภาค วิเคราะห์การคาดการณ์ผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร (y) ด้วยวิธีการวิเคราะห์ถดถอยหลายตัวแปร และการคาดการณ์โอกาสการระบาดโรคไข้เลือดออก [Logist(y)] ด้วยวิธีการวิเคราะห์ถดถอยโลจิสติกพหุกลุ่ม โดยใช้ข้อมูลปี 2555-2560 ปัจจัยตัวแปรอิสระคือ ผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร (X1) จากสำนักระบาดวิทยา ค่าเฉลี่ยอุณหภูมิ (X2) ค่าเฉลี่ยความชื้นสัมพัทธ์ (X3) ค่าเฉลี่ยปริมาณน้ำฝน (X4) จากกรมอุตุนิยมวิทยา และค่าเฉลี่ยจำนวนไข่ต่อกับดักไข่ยุงลาย (X5) จากการสำรวจของจิตติและคณะ(2564) โดยแต่ละภาคนำข้อมูล 8 จังหวัด ที่ภาคกลางคือ สระแก้ว ตราด ระยอง ฉะเชิงเทรา เพชรบุรี กาญจนบุรี ชัยนาท และลพบุรี ที่ภาคเหนือคือ กำแพงเพชร ลำปาง เชียงใหม่ เชียงราย พะเยา น่าน พิษณุโลก และเพชรบูรณ์ ที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือคือ นครราชสีมา ชัยภูมิ ขอนแก่น เลย สกลนคร มหาสารคาม อุบลราชธานี และสุรินทร์ ที่ภาคใต้คือ ชุมพร ระนอง พังงา กระบี่ ตรัง พัทลุง นครศรีธรรมราช และสุราษฏร์ธานี

การคาดการณ์การระบาดโรคไข้เลือดออก

      วิเคราะห์ข้อมูลช่วงเดือนมกราคม-พฤษภาคมของปี 2564 ของปัจจัยค่าเฉลี่ยจำนวนไข่ต่อกับดักไข่ยุงลาย (X5) ของ 77 จังหวัด ใช้ข้อมูลจากการประมาณค่าเชิงพื้นที่ประชากรยุงลายของประเทศด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ โดยใช้โปรแกรม ArcGIS และรวบรวมข้อมูลปัจจัยผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร (X1) ค่าเฉลี่ยอุณหภูมิ (X2) ค่าเฉลี่ยความชื้นสัมพัทธ์ (X3) ค่าเฉลี่ยปริมาณน้ำฝน (X4) สำหรับใส่ในแบบจำลองเพื่อการคาดการณ์ของทุกจังหวัด

การผลิตแผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์

ผลิตแผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ การคาดการณ์ปีพ.ศ.2564 โดยนำข้อมูล 5 ปัจจัยใน 77 จังหวัด ช่วงเดือนมกราคม-พฤษภาคม ใส่ในแบบจำลองทั้งสองของแต่ละจังหวัดในแต่ละภาค ผลที่ได้นำไปวิเคราะห์ด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์วิธีการซ้อนทับข้อมูล (Overlay analysis) ของทุกจังหวัด โดยให้ค่าน้ำหนักของแต่ละจังหวัดเป็น 1 โดยมีเงื่อนไขเมื่อค่าการคาดการณ์อัตราผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร มากกว่าค่าเฉลี่ยย้อนหลัง 20 ปี และค่าการคาดการณ์โอกาสการระบาดของโรคไข้เลือดออก มากกว่า 0.5 นอกจากเงื่อนไขนี้ ให้ค่าน้ำหนักของจังหวัดเป็น 0  

 

ผลการวิเคราะห์

 ผลการวิเคราะห์แบบจำลองในแต่ละภาคของการคาดการณ์ผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร (y) ด้วยวิธีการวิเคราะห์ถดถอยหลายตัวแปร และการคาดการณ์โอกาสการระบาดโรคไข้เลือดออก [Logist(y)] ด้วยวิธีการวิเคราะห์ถดถอยโลจิสติกพหุกลุ่ม สำหรับปี 2564 ได้แบบจำลองการคาดการณ์ผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร (y) มีค่า R² ของภาคเหนือ ภาคกลาง ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคใต้ และค่าเฉลี่ยของทุกภาคเท่ากับ 0.778, 0.431, 0.651, 0.706 และ 0.642 ตามลำดับ แบบจำลองการคาดการณ์โอกาสการระบาดโรคไข้เลือดออก [logist(y)] มีค่า Overall Correct ที่ภาคเหนือ กลาง ตะวันออกเฉียงเหนือ ใต้ และค่าเฉลี่ย เท่ากับ 81.300, 79.200, 75.000, 81.300 และ 79.200 ตามลำดับ ดังแสดงในตารางที่ 1,2

ผลการประมาณค่าเชิงพื้นที่ประชากรยุงลายของประเทศด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ด้วยวิธี Ordinary Kriging ได้สมการพร้อมค่าตัวแปร ประกอบด้วย Regression function Y = 0.173*x+2.097, mean = 0.129, Root-Mean-Squre = 4.052, Mean Standardized = 0.031, Root-Mean-Square Standardized = 0.919, Average Standard Error = 4.372 และผลิตเป็นแผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์การประมาณค่าเชิงพื้นที่ประชากรยุงลายของประเทศ ดังภาพที่ 1
ผลการคาดการณ์การระบาดโรคไข้เลือดออก และผลิตแผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ รายจังหวัดของ ภาคกลาง เหนือ ตะวันออกเฉียงเหนือ และใต้ พบระดับพื้นที่เสี่ยงเป็นระดับปานกลาง (สีเหลือง) ดังตารางที่ 3-5 และภาพที่ 2

 

ตารางที่ 1 แบบจำลองการคาดการณ์อัตราผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกต่อแสนประชากร (y) ทั้ง 4 ภาคปี 2564

 

 

ตารางที่ 2 แบบจำลองการคาดการณ์โอกาสการระบาดของโรคไข้เลือดออก[logist(y)] ทั้ง 4 ภาคปี 2564

 

 

 

ภาพที่ 1 แผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ การประมาณค่าเชิงพื้นที่ประชากรยุงลายจากค่าเฉลี่ยจำนวนไข่ต่อกับดักไข่ยุงลายใช้ข้อมูลปี พ.ศ.2555-2560 และ 2562 ของประเทศ

 

ตารางที่ 3 พื้นที่เสี่ยงต่อโรคไข้เลือดออกภาคกลางจากการประมาณการอัตราผู้ป่วยต่อแสนโอกาสการเกิดการระบาดปี พ.ศ.2564

 หมายเหตุ  โอกาสที่มีการระบาดโดยที่มีผู้ป่วยมากกว่าค่าเฉลี่ยผู้ป่วยย้อนหลัง 20 ปี

 

ตารางที่ 4 พื้นที่เสี่ยงต่อโรคไข้เลือดออกภาคเหนือจากการประมาณการอัตราผู้ป่วยต่อแสนโอกาสการเกิดการระบาดปี พ.ศ.2564

หมายเหตุ  โอกาสที่มีการระบาดโดยที่มีผู้ป่วยมากกว่าค่าเฉลี่ยผู้ป่วยย้อนหลัง 20 ปี

 

ตารางที่ 5 พื้นที่เสี่ยงต่อโรคไข้เลือดออกภาคตะวันออกเฉียงเหนือจากการประมาณการอัตราผู้ป่วยต่อแสนโอกาสการเกิดการระบาดปี พ.ศ.2564

หมายเหตุ  โอกาสที่มีการระบาดโดยที่มีผู้ป่วยมากกว่าค่าเฉลี่ยผู้ป่วยย้อนหลัง 20 ปี

 

ตารางที่ 6 พื้นที่เสี่ยงต่อโรคไข้เลือดออกภาคใต้จากการประมาณการอัตรา ผู้ป่วยต่อแสนโอกาสการเกิดการระบาดปี พ.ศ.2564

หมายเหตุ  โอกาสที่มีการระบาดโดยที่มีผู้ป่วยมากกว่าค่าเฉลี่ยผู้ป่วยย้อนหลัง 20 ปี

 

ภาพที่ 2  แผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ การคาดการณ์การระบาดของโรคไข้เลือดออกปี พ.ศ. 2564

 

เอกสารอ้างอิง(ที่คัดเลือก)


1. Racloz V, Ramsey R, Tong S, Hu W. Surveillance of Dengue Fever Virus: A Review of Epidemiological Models and Early Warning Systems. PLoS Negl Trop Dis. 2012; 5(6): e1648. doi:10:1371/journal.pntd.0001648
2. Myers MF, Rogers DJ, Cox J, Flahault A, Hay SI. Forecasting Disease Risk for Increased Epidemic Preparedness in Public Health. Advances in Parasitology Remote Sensing and Geographical Information Systems in Epidemiology. 2000; 47: 310-326
3. จิตติ จันทร์แสง, อุรุญากร จันทร์แสง, สมชาย แสงกิจพร, นิพนธ์ โพธิ์พัฒนชัย. ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์-โรคไข้เลือดออกเพื่อการพยากรณ์โอกาสการเกิดการระบาดและอัตราผู้ป่วยระดับจังหวัด. ใน: การประชุมวิชาการวิทยาศาสตร์การแพทย์ ครั้งที่ 21. วันที่ 16-18 มิถุนายน 2556. นนทบุรี: กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข; 2556. หน้า 58.
4. จิตติ จันทร์แสง, จริยา ครุธบุตร์, ธัณญภักษณ์ มากรื่น, วรรณิศา สืบสอาด, เอกรัฐ เด่นชลชัย, สุวรรณภา นิลพนมชัย, และคณะ. พื้นที่เสี่ยงโรคไข้เลือดออก: วิเคราะห์ผลการสำรวจกับดักไข่ยุงลายและข้อมูลผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกของประเทศไทยด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์. ว กรมวิทย พ 2564; 63(1): 78-91.
5. จิตติ จันทร์แสง, จริยา ครุธบุตร์, ธัณญภักษณ์ มากรื่น, วรรณิศา สืบสอาด, เอกรัฐ เด่นชลชัย, ปิติ มงคลางกูร, และคณะ. การเตือนภัยล่วงหน้าโรคไข้เลือดออกในประเทศไทย จากปัจจัยกีฏวิทยา ระบาดวิทยาและอุตุนิยมวิทยาด้วยสถิติขั้นสูงและระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์. ว กรมวิทย พ. 2564; 63(2): 370-385.